Vakantieparken maar dan anders

De titel is enigszins misleidend. Vakantieparken met (te) dicht op elkaar staande huisjes, subtropische zwemparadijzen, schreeuwende kinderen en ander jolijt zijn niet aan mij besteed (maar zeker aan anderen gegund). Het gaat mij om de tuinen, die de meer fanatieke folly-liefhebber op zijn/haar vakantie bezoekt, waar dan ook. Zo heb ik al vele follies gevonden, en met mij wellicht vele andere deelnemers van de DonderbergGroep.

Deze zomer waren we op reis door Duitsland en Oostenrijk naar Kroatië. Vooraf wat gebladerdin reisboeken, folders en gezocht op internet. Dat leverde drie mogelijke objecten voor visitatie op langs de route die we hadden gepland om van hier naar daar te komen: het park bij Slot Freudenhain te Passau, Duitsland; de Wasserspiele van Slot Hellbrunn te Salzburg, Oostenrijk; en het stadspark van Zadar in Kroatië.

Gravure van Canopusgrotte Park Freudenhain (Duitsland, Passau).jpg

Gravure Canopusgrotte in park Freudenhain (Passau) (Johann-Friedrich Karl, eind 18e eeuw)

Freudenhain bleek een voltreffer. Het park, naar Engels voorbeeld, werd circa 1790 aangelegd door kardinaal Auersberg op een heuvel langs de Donau in het noordwesten van Passau, Beieren, dicht bij de grens met Oostenrijk. Oorspronkelijk bevatte het een veertigtal tuinsieraden, bedoeld ter educatie van het volk (vanaf het begin was het park ook openbaar) en voor de genoegens van de kardinaal en zijn vriendenkring, waaronder enkele vrijmetselaars, die ook betrokken waren bij de aanleg van het romantische park. Vrijwel alle stoffage is verdwenen. Wat er nog wel, zij het met enige moeite, is te vinden, is de Egyptische Canopus-grot. Deze ligt verscholen in een donkere vallei achter in het park (tegenwoordig nabij sportvelden, bereikbaar vanaf de Alte Rieser Str.) en was oorspronkelijk voorzien van beelden van sfinxen. De ligging is aan te merken als zeer schilderachtig, zelfs tamelijk ontzagwekkend (‘sublime’). Een zigzaggend pad leidt ernaar toe, de diepte in. Het was via een brug over een beek te bereiken. De brug ligt er nog steeds; de grot ook, zij het nog maar gedeeltelijk. Het tuinsieraad heeft de vorm van een rotsmuur met een grote opening in het midden en twee kleinere nissen aan weerszijden, waarvan er nog maar één resteert met daarin ruimte voor één persoon en afgedekt met een klein tongewelf van baksteen.

Canopusgrot Park Freudenhain (Duitsland, Passau, Park Freudenhain) [foto Hetty Wilming]

De Canopusgrot anno 2018 (Park Freudenhain, Passau)

Boven de grot stond oorspronkelijk nog een veelhoekig huisje (het ‘amerikanisches Gartenhaus’, met een tomahawk binnenin?). Nog verder naar beneden staat in de donkerte een kleinere grot met een houten (afgesloten) deur in het midden. Dit moet de hermitage zijn geweest, die terloops in literatuur wordt genoemd. Aan de zijkant van de sierkluis is nog een kleine kunstmatige waterval te vinden, waarover het water nog steeds naar beneden gutst.

Hermitage (Duitsland, Passau, Park Freudenhain) [foto Hetty Wilming]

Vlakbij de Canopusgrot staat nog een hermitage (Park Freudenhain, Passau)

Het concept, c.q. plaatsing van de grot en de kluis in een kleine vallei of ravijn doet enigszins denken aan de kluizenaarsvallei van Krasny Dvur in Tsjechië, die ongeveer in dezelfde tijd werd aangelegd, of mogelijk zelfs iets eerder. Verder is er nog een geel gekleurd ‘Chinees’ huisje bewaard gebleven bij de ingang van het park, waarin ooit Chinees aardewerk werd tentoongesteld. Terecht wordt deze pittoreske aanleg – nu stadspark – omschreven als ‘ein Wald mitten in der Stadt’. Jammer dat er nog maar zo weinig van resteert. Maar ook nu nog is het een genot om tussen de hoge, oude bomen te wandelen en te dwalen over de vele kronkelpaden van het park.

Een van de waterspelen in Park Hellbrunn (Oostenrijk, Salzburg) [Foto Hetty Wilming]

Een van de waterspelen in Park Hellbrunn

De Wasserspiele van Slot Hellbrunn bij Salzburg zijn van een geheel andere orde en uit een andere tijd, de late renaissance (maniërisme). Ze werden aan het begin van de 17e eeuw gebouwd in opdracht van aartsbisschop Markus Sittikus von Hohenems. Het is een aaneenschakeling van speelse bedriegertjes, opgesteld langs een langgerekt parcours en gevat in verschillende architecturale vormen (m.n. grotachtige constructies), waarbij die van Kasteel Rosendael bij Arnhem verbleken. De bezoeker wordt langs de diverse ornamenten geleid en haalt gegarandeerd een nat pak; of men nu argeloos op een bank gaat zitten of een pseudo-ruïneuze grot betreedt – van alle kanten spuit het water uit fonteinen, aangedreven door een ingenieus hydraulisch systeem.

Mechanisch Theater in Park Hellbrunn (Oostenrijk, Salzburg) [Foto Hetty Wilming]

Mechanisch Theater in Park Hellbrunn

Het Mechanische Theater is het grootste kunststuk van de Wasserspiele. In een omlijsting van stadsarchitectuur zijn tientallen, uit hout gesneden, figuren geplaatst die bewegen op waterkracht. Het Theater is een latere toevoeging; het werd rond 1750 aangelegd in opdracht van aartsbisschop Andreas Jakob Graaf von Dietrichstein. Bij het kasteel van Lunéville in Frankrijk stond een vergelijkbare constructie met 82 of meer ‘automates’ tegen de achtergrond van een berglandschap. Het dateert uit ongeveer dezelfde tijd, maar er is een duidelijk verschil: het voorbeeld van Lunéville (ook wel Le Rocher genoemd) heeft als achtergrond een berglandschap, waarin Rousseaus credo ‘terug naar de natuur’ weerklinkt, i.t.t. de stadsarchitectuur van het Theater van Hellbrunn. Le Rocher werd in 1766 vernield door Franse troepen.

Het podium van het Steintheater Park Hellbrunn (Oostenrijk, Salzburg) [foto Hetty Wilming]

Het Steintheater in Park Hellbrunn

Een andere bijzonderheid van Hellbrunn ligt verborgen in een aanpalend parkbos, dat zich uitstrekt op een hoogte achter het Monatsschlössel. Hier bevindt zich het Steintheater, een voorloper van de pseudo-ruïneuze theaters in en nabij Bayreuth: de Eremitage, resp. Sanspareil, die beide tegen het midden van de 18e eeuw ontstonden. Het Steintheater dateert uit 1620 en ligt diep verscholen in een oude steengroeve, een natuurlijke setting die voor die tijd uitzonderlijk was.

Jelena Madijevka Park met Chinese Pagode (Kroatie, Zadar)

Jelena Madijevka Park, Zadar

Ook in Kroatië vonden we follies. In het oude plaatsje Zadar aan de Adriatische zee staat het Koningin Jelena Madijevka park.  Het werd ontworpen en aangelegd door de Oostenrijkse baron Franz Ludwig von Welden – voor korte tijd gouverneur van het stadje- en in 1829 geopend voor het publiek, als eerste stadspark in Dalmatië. De baron koos een opmerkelijk plek voor de aanleg: een oud bastion, hierbij geïnspireerd op de ombouw tot park van de Schlossberg te Graz (waar de baron later, terug in Oostenrijk, nog aan werkte). In het laatste kwart van de 19e eeuw werd het park te Zadar verrijkt met een Moors koffiehuis, twee  zeshoekige Chinese pagodes van 3 verdiepingen, een obelisk en een Venustempel. Van dit alles resteert niets meer. Het oorspronkelijk vijfhoekige park wordt tegenwoordig gedomineerd door een forse slakkenberg (op het oude bastion?). Onderaan de ‘berg’ is nog een porticus met atlanten te zien en een kleine grot-nis.

Schijnruïne bij Opatija (Kroatie, Istrie) [Foto: Hetty Wilming]

Rotstuin met schijnruïne bij Opatija (Kroatie)

In het noorden van Kroatië, in Istrië, langs de kustweg van Opatija naar het zuiden, bevindt zich een rotstuin met als belangrijkste tuinsieraad een prachtige schijnruïne. Deze staat aan de ene kant van de weg, waar de bezoeker vrij kan rondlopen; het andere gedeelte van de tuin ligt aan de overzijde, op een helling naar beneden. Dit gedeelte is privé. Wat hier nog te zien is…? De schijnruïne is waarschijnlijk rond 1900 gebouwd als onderdeel van een park bij een van de vele villa’s aan de kust.

En wat zien andere Donderbergers zoal aan follies op vakantie?

Bronnen / literatuur

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *