Verdwenen op Stania State

Auteur: Jan Holwerda

Bij Stania State te Oenkerk, met een parkaanleg naar ontwerp van tuinarchitect Lucas Pieters Roodbaard (1782-1852), zul je bij tuinsieraden direct denken aan de brug bij het bergje aan de doorgaande weg, een driearmige brug met leuningen samengesteld uit rustieke boomtakken. Of misschien aan de eendengrot aan de vijver bij de voormalige boerderij achter het landhuis. Dit is een in gele baksteen opgetrokken bouwwerkje omhuld met onregelmatige lavastenen tot een ruwe rotsblokachtige ‘grot’. Maar zoals op veel locaties waren er meer, maar inmiddels verdwenen tuinsieraden. Tuinarchitect Roodbaard maakte een drietal ongedateerde tekeningen. Eén voor het voorpark, één voor het achterpark en één voor het totale park. 1 Op deze tekeningen zijn meerdere elementen ter opluistering van het park te onderkennen. Zo staan op alle tekeningen meerdere bruggetjes getekend, al dan niet in de vorm van een boogbrug, veelal met een steeds andere brugleuning. Op de tekening met het voorpark staat op het bergje een vermoedelijk nooit gerealiseerd prieel. Maar we zien ook een grot, een badhuis, een janusgebouw en een speelboerderijtje.

Berg en grot, uitsnede tekening Roodbaard, Stania State (Friesland, Oenkerk) [bron: Fries Museum PTA286-024]

Uitsnede tekening Roodbaard met de woorden ‘berg’ (midden) en ‘grot’ (rechts). (Bron: Fries Museum PTA286-024)

Grot, Stania State (Friesland, Oenkerk) [Foto: Jan Holwerda]

Mogelijk een ‘grot’ als ook bekend van Oranjestein, daar niet meer dan een ‘gat’ in een aarden wand.

Grot
Op Roodbaards tekening met het totale park valt naast het bergje het woord ‘grot’ te lezen, geschreven in een halvemaanvormig pleintje. Mogelijk vormde de buitenrand van deze vorm een grondwand. Een dergelijk ‘grotje’ bestaat nog op Oranjestein te Oranjewoud, ook daar werkte Roodbaard. Daar is als het ware een hap uit een bergje genomen zodat er een halfronde grondwand is ontstaan met daarvoor een halfronde ‘grondbank’ en een ronde stenen tafel. Een enkele overhangende tak versterkt hier het idee van een ‘grot’.
Wanneer schrijver Eekhoff in zijn Volks-Almanak uit 1857 Stania State aandoet, laat hij vermoedelijk bij het bergje het woord ‘grotwerk’ vallen. 2 Dit woord valt te lezen als een indicatie voor het gebruikte materiaal, maar net zo goed en mogelijk hier, als het aangeven dat iets een grot voorstelt of suggereert. 3

Badhuis
Op dezelfde tekening van Roodbaard staat in rood een plattegrond van een gebouwtje, bij een boonvormige vijver in het noordoosten van het achterpark. Die vijver, binnen een hoge wal, bestaat nog steeds.
Aan de zuidzijde is de toegang tot het water en aldaar is een open ruimte waar zeer zeker een gebouwtje kan hebben gestaan. In haar onderzoek naar Noord-Nederlandse landschapsparken herkende Els van der Laan-Meijer in de combinatie van een vijver en de vorm van de plattegrond een navolging van het badhuis dat Gijsbert van Laar (1768-1820) in Magazijn van Tuin-sieraaden (1802[-1809]) als plaat CLXXVII opnam. 4 Uit de plaat begeleidende tekst komt het volgende citaat:

‘Men komt na eenige vermoeijende wandelingen in eene sierlijke partij van wel opgeschote denne en piijnboomen, en verschillende soorten van heesters, op een plein. Men wordt verrascht ор het zien van een niet onbevallig tempeltje. Bij het binnen treden, vindt men een ruim vertrek om te rusten, aan beide zijden verlicht; inwaarts vindt men een gecoepeld badhuis met colommen onderstut, ter eener zijde een vertrekje om zijne kleederen te bergen, en aan de andere zijde de trap naar het bad.’ 5

Er is geen enkele contemporaine bron betreffende Stania State die melding maakt van dit vermoedelijke badhuisje. En zo het heeft bestaan, is het ergens in de loop van de tijd verdwenen.

boonvormige vijver met badhuis, Roodbaard, Stania State (Friesland, Oenkerk) [bron: Fries Museum PTA286-024]

Uitsnede tekening Roodbaard tekening met de boonvormige vijver en de plattegrond van vermoedelijk een badhuis. (Bron: Fries Museum PTA286-024)

PlaatCLXXVII, Gijsbert van Laar, Magazijn van tuinsieraaden, nr. 23

Plaat CLXXVII uit Magazijn van Tuin-sieraaden (1802[-1809]) van Gijsbert van Laar, met een badhuis met eenzelfde plattegrond. (11)

Armoede en Rijkdom
Eveneens op de tekening van Roodbaard met het totale park staat een plattegrond ingetekend bij de grote vijver in het achterpark. Dit gebouwtje bestaat uit een achtkantig deel aan genoemde vijver en aansluitend een rechthoekig deel. Die vijver en twee zijden van het gebouwtje staan op één van twee tekeningen op een plattegrond van Stania State uit 1843. 6
Het bouwwerkje stond bekend onder de naam Armoede en Rijkdom en bestaat niet meer. 7 Op 23 augustus 1905 sloeg de bliksem namelijk ‘in het zomerhuisje’. De brandweer was snel ter plaatse maar kon niet voorkomen dat ‘het gebouwtje benevens de hermitage in vlammen opging’. 8 Dit bericht bevestigt overigens ook de tweedeling van het gebouw, net als de naam dat doet.

vijver met gebouw Armoede en Rijkdom, O.J. Schelfsma B.L.W. Mensing, Stania State (Friesland, Oenkerk) [bron: Fries Museum PTA286-019_01]

Uitsnede kaart Stania State uit 1843, door landmeter O.J. Schelfsma en tekenaar B.L.W. Mensing. Rechts aan de vijveroever het gebouwtje Armoede en Rijkdom.(Bron: Fries Museum PTA286-019_01)

Nabij Olterterp, in het Grote Bospark tegenover slot Boelens, het latere Huize Olterterp, stond eveneens een gebouwtje met de naam Armoede en Rijkdom. Twee eind-negentiende-eeuwse beschrijvingen schetsen een beeld van het dubbelvertrek.
Armoede kende ‘wanden van turf opgezet, ruw en oneffen niet zelden; een leemen deel met ongerechtigheden vormde den vloer; een laag fladderend riet den zolder, terwijl het ameublement bestond uit drie oude, houten stoelen en een ruw, mank, houten tafeltje.’ Bij Rijkdom was het vertrek ‘geplafonneerd, de wanden van behangsel voorzien, gemeubileerd met moderne stoelen.’
Vanuit het laatste vertrek was ‘een rijk, riant gezicht over den vijver met zijne talrijke eilandjes, zijne groen omzoomde wanden, zijne overhangende eiken en beuken, wier breede takken zich spiegelen in het stille watervlak.’ 9

Een deel van deze beschrijving past zo bij de afbeelding van Armoede en Rijkdom op Stania State. Het gebouwtje van Olterterp staat op het Kadastraal Minuutplan uit 1827. Het dateert dus van voor dat jaar en werd gebouwd onder Ambrosius Ayzo van Boelens (1766-1834). 10 Hij was een oom van Jan Hendrik van Boelens (1792-1865) die Stania State, in eigendom van zijn schoonmoeder, tot de verkoop eind 1833 met zijn vrouw bewoonde. Vormde Armoede en Rijkdom bij Olterterp inspiratie voor het gelijknamige gebouwtje van Stania State of was die van Stania State ouder en de inspiratiebron voor die bij Olterterp?

Ook hier kan geput zijn uit het Magazijn van tuin-sieraaden. Zo is er Plaat V met een gebouw met twee verschillende gevels. De ene is die van een hermitage, de ander die van een regelmatig, klassiek gebouw. De bijbehorende omschrijving spreekt ook over het uitzicht vanuit het gebouw. Uitzicht op water, groepen van verschillende boomsoorten, heesters en andere planten, maar het is vooral het onderscheid in de gevels dat moet verrassen. Van Laar voegt er aan toe: ‘De verrassing zoude des te grooter zijn, naar mate de oord … somber en ruuw, het vertrek schoon, en het uitzigt streelende is.’

Armoede en Rijkdom zal vast ook een Janusgebouw genoemd kunnen worden. Het heeft twee koppen, twee onderling zeer verschillende gevels. En dat niet alleen, het interieur kent eveneens twee ‘gezichten’.

Voorpark met boereenhuuske ca 1920, Stania State (Friesland, Oenkerk) [bron: Rita Radetzky]

Voorpark, vanaf het landhuis gezien in westelijke richting. Rechts het speelhuisje ‘Boerenhuuske’. (Bron: Rita Radetzky) (12)

Houten koeien
Een oude foto van Stania State laat zeer fraai de open middenas voor het landhuis zien, met aan de westelijke horizon een watermolentje in de daar gelegen weiden.  Aan beide zijden wordt de ruimte begrensd door solitairen, laanbomen en bosranden. Op die foto staat vanaf de zijde van het landhuis gezien aan de rechterzijde een gebouwtje. Naar verluid een (kinder)speelhuisje. Opgetekende herinneringen brengen naar voren dat dit huisje in Wassenaar belandde. Clara Carolina Anna Augusta van Welderen barones Rengers (1887-1962), die Stania State bezat en bewoonde, verhuisde in 1934 naar villapark De Kievit te Wassenaar en zou het zogenaamde ‘Boerenhuuske’ hebben meegenomen.  Een latere generatie familie laat het volgende optekenen:

‘Mijn zusjes en ik speelden wel in het huisje als we bij mijn oudtante logeerden. Het voorgedeelte bestond uit een vertrek met een tafel en stoelen. In het achtergedeelte was de stal. Daar stonden in mijn herinnering zes, of misschien wel acht houten koeien die het formaat hadden van een hondje. We verplaatsten ze vanuit het stalletje naar het weiland en omgekeerd. Het was echt allemaal piep klein. Er is een foto van mij als driejarige voor het huisje en ik neem al bijna de hele deur in beslag. Wat we speelden in het huisje weet ik niet meer. Veel meer dan die grappige zwart-wit beschilderde koeien kan ik mij niet herinneren.’ 13

Speelboerderijtjes kennen een oudere achtergrond. Onder de Franse koningin Marie Antoinette (1755-1793) kwam in 1783-1786 het imitatie-boerendorpje Le hameau de la reine tot stand, in de tuinen van Versailles. Miniatuurboerderijen hadden in de negentiende eeuw een educatief doel voor de jeugd. Kinderen konden daar spelenderwijs vertrouwd raken met het leven in de natuur. Hen werd zorgzaamheid en verantwoordelijkheid bijgebracht door kippen, geiten, ezels, pony’s en paarden, maar ook kalfjes en koeien te laten verzorgen. Uiteindelijk zal het echter wel een stalknecht of tuinman zijn geweest die eindverantwoorde-lijk was. Prinses Marianne (1810-1883) kreeg in 1825 van haar vader, koning Willem I, een speelboerderij in het park van paleis Het Loo.

Prieel voorplein Stania State (Friesland, Oenkerk) [bron: Oud Trynwâlden]

Prieel aan het voorplein, bij de aansluiting van de toerit. (Bron: Oud Trynwâlden)

En de dochter van koning Willem II, prinses Sophie (1824-1897), kreeg in 1833 een speelboerderij in het park van paleis Soestdijk. In de praktijk bleek het toch niet zo handig om jonge kinderen te laten zorgen voor bijvoorbeeld kalfjes en koeien. In het ‘Boerenhuuske’ van de kinderen Rengers liepen daarom geen echte koeien meer, maar in plaats daarvan houten speelkoeien. Bestaande speelboerderijtjes zijn te vinden op de buitenplaatsen Huis ten Donck te Ridderkerk en Hoog Beek en Royen te Zeist.

Prieel aan voorplein
Niet bij Roodbaard, maar wel op Stania State en inmiddels verdwenen, is het deels open prieel dat op een oude foto is afgebeeld. Dit stond aan de noordzijde van het voorplein, bij de aansluiting op de weg vanaf het toegangshek. Andere afbeeldingen laten slechts een glimp van dit prieel of enkel het dak zien. Verder is ons (nog) niets bekend.

 

Noten

  1. Tresoar (Leeuwarden) toeg.nr. 323-1, inv.nr. 1247, kaartnr. 000055, Tresoar (Leeuwarden) toeg.nr. 323-1, inv.nr. 1247, kaartnr. 000054, Fries Museum, obj.nr. PTA286-024.
  2. E.W. (Eekhoff Wopke?), Uitspanningsreizen. II Togjes door Friesland, Volks-Almanak voor het jaar 1857, p. 182. ‘…Stania-state, welks vriendelijke bezitter ons de vrijheid vergunde de schoone plantsoenen van dit te regt vermaarde buiten te beschouwen. En inderdaad, in keur van geboomte, in smaak van aanleg, in afwisseling van partijen met groote en kleine vijvers doorsneden, tot zelfs in grotwerk en eene verrassing toe, bevat deze fraaije plaats met pas vernieuwd huis zooveel bekoorlijks, dat ik mij hier regt heb verlustigd.’
  3. Jan Holwerda, Grotten op buitenplaatsen I, Arcadië 9 (2017) nr. 2, p. 6-11 en Jan Holwerda, Grotten op buitenplaatsen II, Arcadië 10 (2018) nr. 1, p. 6-11.
  4. Els van der Laan-Meijer, Het handschrift van L.P. Roodbaard Ontwerpprincipes van Noord-Nederlandse landschapsparken in de eerste helft van de 19e eeuw, 2022, p. 202, 206.
  5. Gijsbert van Laar, Magazijn van Tuin-sieraaden, 1802[-1809], p. 113.
  6. Fries Museum, obj.nr. PTA286-019_01.
  7. Ook zou de benaming Oorlog en Vrede gebezigd zijn, een bron wordt niet vermeld. Wim Meulenkamp, Follies. Bizarre bouwwerken in Nederland en België, 1995, p. 172.
  8. Leeuwarder courant 25 augustus 1905.
  9. Gids voor Heerenveen, Oranjewoud, Olterterp, Beetsterzwaag, 1895, p. 62-63. Een overeenkomstige beschrijving stond eerder in Het nieuws van den dag van 16 juni 1890. Het gebouwtje stond op het eiland in de vijver nabij de 12 Apostelen, in het parkbos tegenover slot Boelens, het latere Huize Olterterp.
  10. Kadastraal minuutplan Beetsterzwaag, sectie A, blad 03: https://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/rce-mediabank/detail/a7223da0-94d7-11e5-ba62-e73aa95a6de1.
  11. Gijsbert van Laar, 1802, p. 4.
  12. Met dank aan Rita Radetzky. Afgebeeld in Rita Radetzky, Tuinarchitect Lucas Pieters Roodbaard (1782-1851) en de landschapsstijl, 2021.
  13. https://kinderspeelhuizen.wordpress.com/fries-boerenhuuske-in-wassenaar/
pagina laatst bijgewerkt: 13-03-2026

Foto’s:

Meer informatie:

<== Inhoud PorteFolly 56