Cementrustiek rotswerk van firma Moerkoert in Utrechts Julianapark

Auteur: Lenneke Berkhout
Foto’s : Lenneke Berkhout

Eén van de grootste cementrustieke rotswerken in Nederland ligt in de hertenkamp van het Utrechtse Julianapark. De firma Moerkoert uit Utrecht heeft het rotswerk in 1908 gemaakt. Ondanks beschadigingen ligt het rotswerk er nog redelijk goed bij. De vraag is echter hoe lang nog.

Vijver met rotswerk, Julianapark (Utrecht, Utrecht) [Foto: Lenneke Berkhout]

Vijver met rotswerk

De Utrechtse bankier Jan Kol geeft in 1903 de firma Hendrik Copijn en Zn opdracht een wandelpark in landschappelijke stijl aan te leggen op zijn grond in de toenmalige gemeente Zuilen. De wandeling die Copijn ontwerpt kun je ook nu nog volgen. Vanaf het fraaie toegangshek van het park slingert het pad langs de voormalige parkwachterswoning en oude kastanjes en lindes. Voorbij een boomboeket van monumentale zomereiken komt de grillig gevormde vijver met grote lobben en schiereilanden tevoorschijn. Het pad voert verder langs de vijver de heuvel op. Hier krijgt de wandelaar een prachtig uitzicht over de grote vijver voorgeschoteld.
Kol ziet de aanleg van het park als een goede investering. Hij verwacht zo de bouw van een villawijk op zijn grond te stimuleren en te verdienen aan de grondverkoop. Zijn plan mislukt echter. Er komen geen villa’s, maar wel honderden arbeiderswoningen. Het zijn dan ook de gezinnen uit die arbeiderswoningen in Ondiep en Zuilen die door de jaren heen graag gebruik maken van het ‘park van Kol’.

Uitbreiding met een hertenkamp
Kol beheert zijn park met zorg en voegt in 1908 aan de noordwestkant een hertenkamp toe. ‘Men deelt ons mede, dat een weiland gelegen achter het park van den heer Kol aan den Amsterdamschen Straatweg, herschapen wordt in een hertenkamp. Een bekoorlijkheid temeer voor het fraai aangelegde lustoord, dat hoewel nog jong van geboorte, reeds tal van aantrekkelijke punten biedt,’ aldus het Utrechtsch Nieuwsblad op 9 oktober 1908. Uit het kasboek van het park blijkt dat deze uitbreiding ook van de hand van Copijn is. De kosten van aanleg van de hertenkamp bedragen ƒ 2.885,59 inclusief de aankoop van de herten (ƒ 152,25)(1). De hertenkamp bestaat uit een groot grasveld met een kleine vijver, een hertenstal en een groot cementrustiek rotswerk.

Verkoop park aan gemeente
Na het overlijden van Jan Kol besluiten zijn kinderen in 1928 het park als bouwkavels te verkopen. ‘Men moge hopen dat er een middel gevonden kan worden om de vernietiging van dit fraaie park te voorkomen’, schrijft het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad op 15 oktober 1928. De burgemeester van Zuilen, komt meteen in actie, maar het kleine Zuilen beschikt niet over de financiële middelen om het park te kopen en beheren. Daarom verzoekt Zuilen de gemeente Utrecht om ‘samen de zaak te behandelen’(2). Aanvankelijk gebeurt dat ook, maar wanneer burgemeester Van Tuyll van Zuilen om gezondheidsredenen tijdelijk naar Engeland vertrekt, regelt de gemeente Utrecht de aankoop zonder enig overleg met het gemeentebestuur van Zuilen (3). De gemeente verandert de naam van het park in ‘Julianapark’.
Al snel na de aankoop besluit Utrecht het Julianapark uit te breiden met een grote speelweide en een theehuis voor het groeiende aantal wijkbewoners. Plantsoenmeester Krijn Perk Vlaanderen ontwerpt de ovaalvormige speelweide naar het voorbeeld van de speelweide in het Utrechtse Wilhelminapark (een ontwerp van Copijn uit 1888). In de decennia daarna ondergaat het park geen grote wijzigingen meer. Het park heeft haar eigenheid en oorspronkelijke structuur en schoonheid grotendeels behouden.

Rotspartij en kleine vijver, Julianapark 1943 (Utrecht, Utrecht)

Ansicht rotspartij 1945

Cementrustiek rotswerk van Moerkoert
Al langere tijd bestond het vermoeden dat de cementrustieke rotsformatie van de Utrechtse firma F.J. Moerkoert is. Copijn werkte immers vaak samen met deze firma. Uit het kasboek voor het park blijkt dat inderdaad de firma Moerkoert het rotswerk heeft vervaardigd. Kol heeft hiervoor ƒ 2.012 betaald aan Moerkoert (4), een flink bedrag dus. De firma F.J. Moerkoert was gespecialiseerd in het maken van kunstmatige rots- en waterwerken en heeft vanaf medio negentiende tot begin twintigste eeuw op verschillende plekken in Nederland cementrustieke objecten gemaakt, zoals boomstambruggen, priëlen, grotten en rotspartijen. Bekend is onder andere het prieel van het Snouck van Loosenhuis in Enkhuizen en de rotswerken op het landgoed Aardenburg in Doorn.
Het rotswerk in het Julianapark ligt op een verhoging in de hertenkamp en is opgebouwd uit een grondlichaam met daaroverheen kippengaas. Door de beschadigingen die in de loop der jaren zijn ontstaan is op een aantal plekken het kippengaas te zien. Bij de hoge delen zijn rondhouten palen gebruikt als vulling, evenals losse stenen. Ook die vulling is hier en daar zichtbaar. Met een laagje cementspecie is het rotswerk vervolgens op de gemaakte ondergrond gevormd.
Het rotswerk bestaat uit meerdere hoge en lage rotsdelen over een lengte van ongeveer 50 meter. Het is geen aaneengesloten geheel; er zijn losse elementen. Het rotswerk heeft een uitloper in de vijver. Het hoogste rotsdeel is ongeveer vier meter hoog. De herten kunnen tussen de rotsen doorlopen en gebruiken het rotswerk als kraamkamer.

Op de gemeentelijke monumentenlijst
In oktober 2014 is het Julianapark op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst, na een handtekeningenactie en een publiciteitscampagne vanuit de wijk Zuilen. De stichting Zuilen en Vecht heeft een tentoonstelling over de geschiedenis en waarde van het park georganiseerd, die nog steeds te zien is in het paviljoen in het park.

Staat van het rotswerk, Julianapark ,februari 2015(Utrecht, Utrecht) [Foto: Lenneke Berkhout]

De staat van het rotswerk (februari 2015)

De status van gemeentelijk monument geeft niet alleen het park, maar ook het rotswerk bescherming. Dat is nodig, want tot voor kort was de cultuurhistorische waarde van het rotswerk onbekend. Toch is de toekomst van de hertenkamp en het rotswerk niet zonder zorgen. In 2014 heeft de gemeente het beheer van de hertenkamp overgedragen aan de Stichting Utrecht Natuurlijk!, omdat zij het verzorgen van herten geen gemeentelijke taak vindt. Daarbij speelt dat de gemeente de hertenkamp vooral als een soort kinderboerderij ziet en niet als het pronkjuweel van een park. De Stichting Utrecht Natuurlijk! is afhankelijk van subsidie en de verzorging van de hertenkamp wordt gedaan door vrijwilligers. Dat maakt de huidige beheersituatie kwetsbaar.
Daar komt bij dat het rotswerk aan het eind van zijn levensduur begint te komen. Het rotswerk heeft meerdere grote en kleine scheuren en enkele gaten. Hier en daar laten hele schollen los. Over het gehele rotswerk is sprake van mosvorming. Bovendien zijn er in de loop der jaren onzorgvuldige reparaties uitgevoerd, waarbij stukken zijn aangesmeerd met cement.
Restauratie is wenselijk, maar naar verwachting een kostbare aangelegenheid. Bovendien is er nog weinig kennis voorhanden hoe cementrustiek het beste gerestaureerd kan worden. De Stichting Utrecht Natuurlijk! beschikt niet over middelen voor restauratie en naar verwachting zal ook de gemeente Utrecht het benodigde budget niet bij elkaar kunnen krijgen. Het vergt inzet van meerdere partijen om voldoende financiën te vergaren en restauratie vakkundig uit te laten voeren. Gezien de grootte van het rotswerk, de relatief veilige plek achter de hekken van de hertenkamp en de openbare toegankelijkheid van de locatie is er veel voor te zeggen om dit cementrustieke rotswerk, als fraai voorbeeld van een bijzondere kunststijl in ons land, in volle glorie te herstellen.

Het Julianapark is gelegen aan de Amsterdamsestraatweg in de wijk Zuilen. Van april tot en met september is het park dagelijks geopend van 07.00 tot 21.00 uur. In de wintermaanden gaat het park om 17.00 uur dicht. De tentoonstelling is gedurende de openingstijden van het park te bezichtigen.

Noten

  1. Het Utrechts Archief, 715-1, 348, 2e kwartaal 1910
  2. Het Utrechts Archief, 1007-3, 20908
  3. Utrecht ging er van uit dat Zuilen op korte termijn op zou gaan in de gemeente Utrecht. Het zou echter nog tot 1953 duren voordat de gemeente Zuilen werd opgeheven.
  4. Het Utrechts Archief, 715-1, 348, 4e kwartaal 1909
pagina laatst bijgewerkt: 01-09-2017

Foto’s:


Meer informatie:


<==Inhoud PorteFolly 43