Vreemdsoortige bushokjes te kust en te keur, en toiletten net zo

Er bestaan bushokjes in de meest fantasievolle uitvoeringen, die op zijn minst folly-esk kunnen worden genoemd. Bekende Nederlandse voorbeelden zijn het Ei en de Schedel van Jeroen van Lieshout. Ze staan in Dordrecht in het Leerpark. Mensen reageren nogal verschillend op deze moderne, kunstzinnige vormgeving voor een bushalte. De een vindt het ‘Weer een zinloze verspilling van belastinggeld. Iets vaags conceptueels waar geen reiziger wat aan heeft.’ Een ander is van mening: ‘Liever kunst in de buitenlucht, for everyone to see, dan weggestopt in een museum. Het zou steden een stuk aantrekkelijker kunnen maken.’ En ga zo maar door… Wat je er ook van vindt, deze opvallende objecten trekken veel bekijks. De overgrote paraplu in Wijchen (Meester van Coothlaan) is ook een goed voorbeeld van een speelse, moderne vorm voor een doorgaans toch saai bevonden stukje reisarchitectuur. Deze stalen abri, naar een ontwerp van Mulders Landschapsinrichting, werd in 2016 geplaatst langs de Meester van Coothlaan. De halte voor het busknooppunt bij het Spaarne Ziekenhuis in Hoofddorp, spant de kroon en is als het ware de kathedraal onder de bushokjes. Het gevaarte is 5o meter lang en werd in 2003 geheel van kunststof gebouwd naar een ontwerp van NIO architects. Het staat bekend als The Amazing Whale, maar volgens het architectenbureau kan het even goed een zwerfkei of iets anders zijn. Een folly misschien? (Dit kunstobject werd al een keer beschreven in PorteFolly nr. 34).

Miriam Vermey, die regelmatig het internet afstruint op zoek naar allerlei bijzondere architectuur wees ons op het bestaan van een reeks van bushokjes of abri’s in zeer gevarieerde vormgeving, verspreidt over het uitgestrekte gebied van de oude Sovjetrepublieken. In Omsk staat er een in de vorm van een enorme vogel die zijn vleugels uitvouwt.

Bushokje gloeilamp (Rusland, Saransk) [foto Chris Herwig]

Wachten op de bus in een gloeilamp, Saransk

In Gagra, Abchazië, verfraait een bovenmaatse schelp, geheel bedekt met mozaïek – zonder twijfel geïnspireerd op voorbeelden van Gaudí – de stad als bushalte en in Saransk, Rusland, kan men in een omgedraaide gloeilamp op het stadsvervoer wachten. In Japan werden voor de Travel Expo van 1990 in Konagai maar liefst zestien fruitige bushokken ontworpen, o.a. in de vorm van een aardbei en een meloen; ze zijn bewaard gebleven als toeristenattractie.

Fruit Shaped Bus Stops, de mango (Japan, Konagai)

Een mango als bushokje, Konagai (Japan)

Andere goede voorbeelden zijn te vinden in de Verenigde staten, zoals de ‘busstop’ in Boston die bestaat uit een oude bus die in de lengte dwars is doorgesneden (Mass Ave Cambridge), of de halte in de gedaante van een kleine theaterzaal, bedoeld voor de promotie van het Adelaide Film Festival, Australië. In Ventura, Californië staat het Bushome, een kunstwerk van Dennis Oppenheim, waarin ook toiletten, fietsenrekken en drinkfonteintjes zijn ondergebracht.

En ja, ook toiletten zijn er in allerlei soorten en maten, getuige Japanse voorbeelden op Okinawa, o.a. in de vorm van een vis, een sinaasappel en een boomstam.

Hat 'n' Boots, zonder hoed (Verenigde Staten, Seattle)

Toilet voor hem en voor haar, Seattle (Verenigde Staten)

Een bekend Amerikaans voorbeeld in deze trant is The Hat ‘n’ Boots in Seattle (1954), met een tankstation in de hoed en dames- en herentoiletten in de laarzen – ook een treffend voorbeeld van roadside architecture. Er staat ook nog een modern voorbeeld in Wellington, Nieuw Zeeland. Het zijn twee enorme toiletten, die als volgt worden beschreven:  ‘two suspended arms with elongated, irregularly curved forms, that become instantly recognizable from all angles.’ En dat heet dan iconische architectuur, c’est ça. Onder de plaatselijke bevolking staan deze mega-wc’s bekend als Lobster Loos. Maar laten we niet vergeten dat er al zo’n twee eeuwen geleden in de tuinkunst allerlei versies zijn te vinden van ornamentele toiletten, toentertijd aangeduid als gemak of secreet. In het Magazijn van tuin-sieraaden van Gijsbert van Laar (1802) staan meerdere voorbeelden van ornamentele toiletten, in de woorden van Van Laar: ‘Gemakken onder eene vermomde gedaante’ – de een in de vorm van een duiventoren, de ander als een gotisch kapelletje of meer rustiek verborgen in een boomstam (met deurtje).  Zo’n ‘Geheim gemak’ is dan bedoeld ‘om het wanstaltige van een diergelijk ding wegteneemen [door] het onder andere gedaante te doen voorkomen’.

Slakkenhuis als toilet (Boulogne la Grasse, Frankrijk) [foto H. Wilming]

In het slakkenhuis zit een toilet.

In Frankrijk staat bij het kasteel van Boulogne-la-Grasse een uitzonderlijk voorbeeld van verhulling: een gemak in de vorm van een slakkenhuis. Meer over siertoiletten in de tuinkunst is te lezen in een verheffend artikel over deze onwelriekende kwestie van Martin van den Broeke in Nieuwsbrief nr. 22 van de DonderbergGroep.

Tot slot nog een toilet in China. Het hoort bij het Huis van Porselein te Tianjin in China dat door een porseleinverzamelaar werd versierd met miljoenen stukken van dit materiaal, zo ook de wc (van binnen en van buiten) in dit oude gebouw.

Toilet van het porseleinen huis (China, Tianjin)

Tot in de toiletten is porselein verwerkt, Tianjin (China)

Deze Aziatische folly werd in 2007 geopend voor het publiek. Ook in dit geval is er geen sprake van iets nieuws, als we denken aan de eerdere voorbeelden van Franse zelfbouwers die met scherven van gebroken aardewerk hun bouwsels decoreerden, zoals: La Maison Bleu van Euclide da Costa Ferreira te Dives, La Maison Picasiette te Chartres van Raymond Isidore en het La Maison de la Vaisselle Cassée (= gebroken serviesgoed) van Robert Vasseur te Louvier. Een ander, enigszins vergelijkbaar, ouder voorbeeld werd circa 1900 geplaatst op een eilandje in de rivier Rolava bij Rybare (voorheen Fischern), toentertijd een voorstadje van het oude kuuroord Karlovy Vary (voorheen Karlsbad, waar Goethe graag kwam) in Tsjechië. Het was een paviljoen in Japanse stijl, bedoeld als reclame voor de porseleinfabriek van Carl Knoll, waar ook de producten van diens bedrijf verkocht werden. Het paviljoen was van buiten versierd met porseleinen voorwerpen, maar er was geen sprake van zelfbouw of gebruik van scherven voor decoratie. Een brug over de rivier leidde naar het paviljoen dat tevens in gebruik was als café-restaurant. Het werd in 1945 vernietigd. Wat nog wel geheel intact bewaard is gebleven – zelfs ondanks de zware bombardementen op de stad in WO II – is de zuivelwinkel van de gebroeders Pfund in Dresden (Bautzner Str. 79) , waarvan het interieur geheel van porselein is. Het dateert uit 1880 en wordt wel ‘der schönste Milchladen der Welt’ genoemd. Het is een vreemde gewaarwording om tussen al dat blinkende porselein te staan.

Het valt te raden dat er nog veel meer bushokken en toiletten in de meest uiteenlopende, fantasierijke vormen bestaan. Vele voorbeelden zijn te vinden op internet. Er zijn ook boeken over geschreven:

nrc 2015: Bushokjes als ruimteschepen in de voormalige Sovjet-Unie

Tuinhistorisch Genootschap Cascade: Geheim Gemak

MixedGrill: Opvallende openbare toiletten in Japan

Onedio.co: 8 Absolutely Weidest Public Toilets Around The World.

Eric Denig, ‘Fantastische architectuur in twee boeken’, in: PorteFolly, Nieuwsbrief van de DonderbergGroep, nr. 34, 2010, p. 16

Martin van den Broeke, ‘De Kleinste huisjes, enkele notities over ornamentele toiletten in de Nederlandse landschapstuin’, in : Nieuwsbrief van de DonderbergGroep, nr. 22, 2003, p. 2-5

C. Herwig, J. Meades, Soviet Bus Stops, 2015

C. Herwig, Soviet Bus Stops Volume II, 2017

Francesco Zamora (ed.), Public Toilet Design: From Hotels, Bars, Restaurants, Civic Buildings and Businesses Worldwide, 2013

1 reactie

  1. Wim Meulenkamp schreef:

    Haha, wat een prachtvoorbeelden. Herinner me echter nog een fraaie: een voormalig Egyptisch tempeltje dat als bushalte dienst doet in een van de lanen die van het Parco Borghese in Rome naar beneden lopen, met op de achtergrond de dierengeluiden van het toentertijd, jaren 80, schandalig gehuisvestte Romeinse zoo. Ik ben geen dieren-janker, en zie graag gevaarlijke beesten in kooien opgesloten, maar dat was absoluut onleuk.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *