Het Park van Louis De Naeyer te Willebroek

Auteur: Anton Nuijten

De Naeyer, zijn fabriek en andere gebouwen (Antwerpen-Be, Willebroek)

De Naeyer, zijn fabriek en andere gebouwen

Er zijn wel meer rijke industriëlen geweest die zich niet goed raad wisten met hun rijkdom, macht en geldingsdrang en daarbij ook nog grote culturele ambities hadden. Een bekend voorbeeld is Petrus Regout, de Limburgse aardewerkfabrikant, die circa 1850 tussen Meerssen en Maastricht een villalandschap meende te creëren. Het was niet veel meer dan een theatraal decor voor bezoekers, belust op oppervlakkige sensaties; burgerlijke wansmaak, waar follies goed gedijen. Na de dood van Regout in 1878 is zijn Park Vaeshartelt snel geheel in verval geraakt. Waarschijnlijk is ongeveer hetzelfde gebeurd in Willebroek, provincie Antwerpen, België met Kasteelpark De Naeyer.
Willebroe(c)k ligt tussen Antwerpen en Brussel. Het ontstond op een plek waar oorspronkelijk een moerasgebied lag, dat aan het eind van de achttiende eeuw vrijwel geheel was ontgonnen. Het duurde nog ongeveer een halve eeuw voordat ook in Willebroek de industriële revolutie doordrong. In 1860 kreeg Louis de Naeyer, zoon van een schrijnmaker uit Lebekke, permissie van het gemeentebestuur om aan de Oostzijdschen vaertdijk een papierfabriek te bouwen. Daar bleef het niet bij. Als industrieel was De Naeyer zijn tijd ver vooruit. Voor zijn arbeiders liet hij woningen bouwen, een winkel en bakkerij, een crèche, een bibliotheek en een ziekenhuis. Bij de crèche ( kinderkribben) stond in de tuin een langwerpig paviljoen met een rieten dak op kronkelige, mogelijk cementen imitatie- boomstammen; het moet een verademing zijn geweest tussen de fabrieken van dezelfde Louis. (Of de vele rokende en stinkende fabrieksschoorstenen de gezondheid van de kinderen zo veel goed deed valt te betwijfelen). Voor zichzelf bouwde De Naeyer een kasteel, met daarbij een park. Dit kasteelpark bestaat niet meer. Het moet aan het eind van de negentiende eeuw zijn aangelegd. Na de dood van de fabrieksdirecteur in 1902 heeft de tuin nog zeker een of twee decennia doorstaan, getuige ansichtkaarten uit deze periode. Daarna moet het in verval zijn geraakt of gesloopt.

Chalet bovenop de Kalkberg, Park De Naeyer (Antwerpen-Be, Willebroek) [Coll. A. Nuijten]

Chalet bovenop de Kalkberg, Park De Naeyer

Het Kasteel De Naeyer, in neostijlen opgetooid, stond aan de voorzijde langs een kanaal; aan de achterzijde en langszij lag de tuin met een grote vijver. Daaromheen waren alle tuinornamenten gegroepeerd – vrijwel zonder uitzondering rustiek. In de directe omgeving van het kasteel stond Le Kiosque, bedoeld om te musiceren. Waarschijnlijk was hier nabij ook het Chalet geplaatst. Dit huisje bestond uit twee verdiepingen, op een achthoekig grondplan; grote en kleinere boomstammen waren in de constructie verwerkt, zoals het een Zwitsers chalet betaamt. Een ander prieel, mogelijk een duivenhuis, was langs de vijver geplaatst. Een cementrustieke brug leidde naar de overzijde van de plas. Daar stond nog een ander rustiek gebouwtje. Het was klein, laag en achthoekig: een dierenkot. Vanaf hier wordt het spannend. Eenmaal over de brug voert een slingerend pad stijl omhoog. (Voor het platte land in deze Vlaamse contreien een unicum.) De bezoeker loopt nu de Kalkberg op, niets anders dan een grote hoop industrieel restafval. Louis de Naeyer wist er wel raad mee. Bovenop de ‘berg’, van veraf goed te zien, plaatste hij nog een chalet. Een pad, met langszij cementrustieke leuningen, voerde omhoog naar het dramatische hoogtepunt van het kasteelpark: de Chalet Cascade folly. Het bestond uit drie verdiepingen. Op de begane grond was een onderdoorgang van rotswerk. Een trap leidde langszij naar de eerste verdieping en wentelde zich hieromheen als een terras. Opnieuw is hier gekozen voor achthoekige bouw. Bovenop het chalet is nog een kleine, vierkante ruimte te zien. Van hieruit moet men een ver uitzicht hebben gehad over Willebroek en omgeving. Het geheel oogt enigszins als een pagode. In de categorie ‘rustieke follies’ is het Chalet bovenop de Kalkberg een hoogtepunt.
Bovenop deze hoogte slaat de fantasie verder op hol. Bij het chalet lag een waterbassin, omringd met kunstrotsen, die aan een zijde een poort vormden. Van hieruit spetterde het water via een lange cascade, die ook paden overbrugde, naar beneden. Hier bevond zich La Grotte, een donkere opening, afgezet met kunstrotsen. Het moet een spectaculaire gebeurtenis zijn geweest wanneer het water zich vanaf de top van de Kalkberg tientallen meters naar beneden stortte: een rustieke versie van de veel grotere en meer imposante cascade van de Wilhelmshöhe te Kassel.
Een standbeeld van Louis de Naeyer dat in 1905 werd opgericht, en een naar hem genoemd plein in Willebroek, herinneren nog aan de industrieel. En daaraan moet nog worden toegevoegd het neoklassieke tempelfront van de grafkapel van de familie De Naeyer op het plaatselijke kerkhof.

Tuinhistorisch is het kasteelpark van Louis de Naeyer van belang als voorbeeld van een parvenu-tuinontwerp, vergelijkbaar met de parken van Regout bij Maastricht en Welgelegen bij Rijswijk van (winkelier in ruste) Dirk Boer aan het eind van de negentiende eeuw. Mogelijk bestond er nog zo’n tuin in België te Basse Wavre, ten zuidoosten van Brussel: Parc de Longchamps.
Op een oude ansichtkaart is een rustiek prieel te zien met op de begane grond een (kunst)grot. Het is een toonbeeld van cementrustiek. Een trap kronkelt naar de achthoekige, eerste verdieping, die geheel open is. Daarboven rijst het dak, bekroond met een lantaren. Deze folly, La Grotte genaamd, lijkt in meerdere opzichten op het Chalet Cascade in het Park van Louis de Naeyer.
Over het Parc de Longchamps heb ik verder geen informatie kunnen vinden; het is verdwenen in de sloopwoede die in de loop van de twintigste eeuw het bestaan van vele cementrustieke tuinornamenten teniet heeft gedaan. In het park bevonden zich ook nog een beeld van Diana en Le Rocher Bayard, geplaatst op een kunstmatige rotspartij.

La Grotte, Parc de Longchamps (Waals-Brabant Be, Basse-Wavre) [Coll. A. Nuijten]

La Grotte in Parc de Longchamps

Bronnen:

  1. website: Willebroek info, foto’s over o.a. de fabriek, kasteel en park, standbeeld van Louis De Naeyer.
  2. Voor Dirk Boer en Welgelegen, zie:
    ◽ Wim Meulenkamp, Winkeliersdroom: Welgelegen te Rijswijk en de Parvenu-stijl, in Jaarboek Monumentenzorg 1998. Buitenplaatsen (1998)– [tijdschrift] Jaarboek Monumentenzorg
  3. Voor Regout en zijn tuinen, zie:
    ◽ Aart Mekking, ‘Petrus Regout: een ondernemer als bouwheer’, Wonen TA/BK, 1975, nr. 1
    ◽ Noeska de Wit, ‘Petrus Regout: geld, geduld, genie und glück’, Cascade: Bulletin voor Tuinhistorie, VI, nr. 2, 1997, p. 5-31.

Dit artikel is eerder gepubliceerd in PorteFolly nr. 36, 2011, pp. 37-39

pagina laatst bijgewerkt: 23-11-2017

Foto’s:


<==Tabula Memoriales